ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΘΕΟΛΟΓΟΣ

O I.Ναός του αγίου Ιωάννη του Θεολόγου ανήκει στον τύπο του ελευθέρου σταυρού. Ο τύπος αυτός του ελευθέρου σταυρού αποτελεί ιδιαίτερο κεφάλαιο της βυζαντινής αρχιτεκτονικής, που έχει τις ρίζες του στους πρώτους χριστιανικούς χρόνους, επανεμφανιζόμενος κατά περιόδους με διαφορετικό περίβλημα και μορφή. Αποτελεί ο τύπος αυτός το πρωταρχικό κύτταρο της γενέσεως των εγγεγραμμένων σταυροειδών ναών. Τα παραδείγματα του τύπου στην Παλιαχώρα παρουσιάζουν ενδιαφέρον, καθότι ανάγονται στην εποχή της κυριαρχίας των Καταλανών στο νησί και εμφανίζουν τις διάφορες φάσεις εξελίξεως του τύπου.

Εντός του ναού διασώζονται τμήματα τοιχογραφιών αρίστης τέχνης, εκ των οποίων περισσότερο σημαντικές είναι οι κατά την κόγχη του ιερού Βήματος εικόνες της Πλατυτέρας, της Φιλοξενίας του Αβραάμ και της Θείας Λειτουργίας, η οποία είναι επιζωγραφισμένη.

Οι μορφές της Πλατυτέρας, των δύο αγγέλων που την περιστοιχίζουν, του Αβραάμ και των τριών αγγέλων της φιλοξενίας έχουν τις ρόδινες αναλογίες του ελληνιστικού ιδεαλισμού των τελευταίων Παλαιολόγων. Κυριαρχούν σ αυτές τα λεπτά χαρακτηριστικά τους, η μελαγχολική τους ευγένεια, η αβρότης των εκφράσεων στα πρόσωπα και τις κινήσεις τους.Κατά την δυτική, επίσης, κεραία του σταυρού διασώζεται παράσταση του αγίου Γεωργίου έφιππου.

Όλες οι τοιχογραφίες εμφανίζουν, ως προς τις λεπτομέρειες της εκτελέσεως, επίδραση από την τέχνη των φορητών εικόνων και από το ύφος τους χρονολογούνται γύρω στο τελευταίο τέταρτο του 14ου αιώνα.

Δυστυχώς σήμερα σώζονται όπως είπαμε, ελάχιστα δείγματα των θαυμάσιων τούτων τοιχογραφιών και αυτά σε χείριστη κατάσταση. Στο αρχαιολογικό Μουσείο της Αίγινας φυλάσσεται η κατωτέρω κτητορική επιγραφή του ναού: Ναός του Αγίου και ενδόξου Αποστόλου και Ευαγγελιστού Παρθένου και Θεολόγου Ιωάννου υπέρ αφέσεως αμαρτιών του δούλου σου Πέτρου κόμητος.

Η επιγραφή αναφέρεται στην Καταλανική δυναστεία επί της νήσου και δια της μνείας του Πέτρου κόμητος, επιβοηθεί την χρονολόγηση του ναού κατά τις αρχές του τελευταίου τετάρτου του 14ου αιώνα.